چهار سوی تصویر

در نزدیکی گنجنامه، چشم‌انداز زیبایی از آبشار گنجنامه و دره‌های سر سبز عباس آباد، تاریک دره و کیوارستان دیده می‌شود.تاریک دره نیز به دو شاخه تقسیم می‌گردد: در شاخه شرقی آن، تاسیسات پیست اسکی تاریک دره احداث شده است و در ضلع غربی تاریک دره، در خط الراس گردنه (گدوک)، جاده ماشین رو جدید با راه کاروان رو قدیمی یکی می‌شود. همدان را به گنجنامه می شناسند و گنجنامه را به آبشار و کتیبه های تاریخی اش.مهمترین آبشار استان همدان آبشار گنجنامه است که در نزدیکی شهر همدان و در تفرجگاه گنجنامه قرار دارد.

این دره عصر هخامنشیان، شروع جاده هگمتانه - استخر، معروف به جاده شاهی بوده، که هگمتانه را از طریق پیچ و خم‌های تاریک دره، گدوک (دره)، ورد آورد علیا، شهرستانه، اشتران به تویسرکان، نهاوند،کرمانشاه،لرستان،تخت جمشید و فارسمرتبط می‌ساخته است.

این راه، همچنین یکی از راه‌های ارتباطی همدان به غرب و جنوب کشور (و میانرودان) یا بین‌النهرین (عراق امروزی) بوده است. کتیبه های معروفی از دوره هخامنشی در نزدیکی این آبشار به جای مانده.کتیبه ها یی که یادگاری از دوران داریوش و خشایار شاه هخامنشی به زبانهای پارسی باستان ایلامی و بابلی و در مسیر راه شاهی آن روزگار نگاشته شده اند تا کاروانیان هنگام استراحت آن را بخوانند و پی به عظمت شاه و اصل و نصب وی ببرند. اکنون دیگر کتیبه ها در مسیر راه شاهی قرار ندارند دست روزگار آنها را در دل کوه سنگی و در مسیر آبشار گنجنامه و الوند قرار داده است. هر رهگذر و مسافری که به همدان می رود حتما به دیدارگنجنامه خواهد رفت و این دو کتیبه را از نزدیک خواهد دید.

سنگ‌نبشته‌های گنج‌نامه نوشتارهایی از دوران داریوش و خشایارشای هخامنشی است که بر دل یکی از صخره‌های کوه الوند در فاصله ۵ کیلومتری غرب همدان و در انتهای درهٔ عباس‌آباد حکاکی شده‌است. کتیبه‌ها هر کدام در سه ستون ۲۰ سطری به زبان‌های پارسی باستان، بابلی و عیلامی قدیم نوشته شده‌اند. متن پارسی باستان در سمت چپ هر دو لوح جای گرفته‌است و پهنایی معادل ۱۱۵ سانتی متر دارد. متن بابلی در وسط هر دو کتیبه نوشته شده و متن عیلامی در ستون سوم قراردارد.

این کتیبه‌ها از دیرباز نام‌های گوناگونی را بر خود گرفته‌است، از جمله «سنگ نبشته - نبشت خدایان - دادمهان یا دادبهان - تنبابر - کتیبه‌های الوند - جنگ نامه و گنجنامه» که دو نام «جنگ نامه و گنجنامه» در سده‌های اخیر بیشتر مصطلح بوده‌است.

در خصوص وجه تسمیه گنجنامه می‌توان گفت: گنجنامه در زبان پارسی به معنای حکایت و داستان گنج است و عموم مردم را تصور بر این بوده‌است که راز گنجی نهان را در این کتیبه‌ها نگاشته‌اند و به نظر می‌رسد واژهٔ جنگ نامه نیز تحت تاثیر ذهنیتی که از جنگ و جنگاوری شاهان گذشته در سر مردم بوده، یا با جایگزینی عامیانه کلمه جنگ بجای گنج بوجود آمده باشد.

حسین‌بن عبدالله بن حسن‌بن على‌بن سینا ملقب به حجة‌الحق شرف‌الملک امام‌الحکماء. معروف به شیخ‌الرئیس. از حکماى فخام و علماى کبار جهان و اطباى اسلام است. مراتب علمش بیشتر از آن که محاسب وهم تواند احصا کند و مقامات فضلش بالاتر از آن است که طایر خیال بر آن ارتقا جوید. و او اول حکیمى است که در دورهء اسلامیّه افاضت و افادت را بساط عام بگسترد و طالبان علوم را از مواید حکمیّه و الوان طبیّه متنعم ساخت. پدرش عبدالله از مردمان بلخ و از اعاظم و اعیان آن بلد است و پاره‌اى مناصب دیوانى تقلد داشته و در عهد دولت منصوربن عبدالملک سامانى به بخارا که مقرّ سلطنت سلاطین سامانى بود بار گشود و از فرط کفایت و کاردانى در نزد وزراء سلطان مقرب و موثق و مصدر انجام امور و مرجع مهام جمهور آمد. یک چند با آن مشاغل در بخارا بزیست سپس به استصواب وزراء از پى انجاح امر به ساحت خرمیثن که از اعمال بخاراست رحل اقامت افکند و در قریهء افشنه که در قرب آن سامان است زنى بود ستاره نام و عبدالله به وى رغبت کرده به عقد مناکحت خود آورد و یک چند نگذشت که خداوند او را به وجود چنان فرزند بیمانند منّتى بزرگ نهاد. به قول مشهور در سیم ماه صفرالمظفر سنهء 373 ه‍ . ق. وبه روایت صحیح در 363 ه‍ . ق. در خرمیثن بدین طالع تولد یافت. و آن فرزند سعادتمند را مسمّى به حسین کرد و بعد از فطام، برادرش که مسمّى به محمود است در آن قریه به وجود آمد. در زمانى که سنین عُمر حسین به پنج رسید، عبدالله را از اعمال مرجوعه فراغتى حاصل گشت با اهل و فرزندان به بخارا معاودت کرد چون آناً فآناً از وى آثار رشد و تمیز و آیات دانش و بینش مشاهده میکرد. به تربیت و تعلیم او همّت برگماشت و وى را به معلمى دانشمند بسپرد تا خواندن قرآن و اصول دین بدو بیاموخت و بعد از آن به اصول علم ادب از نحو و صرف و لغت و معانى و بیان و غیرها اشتغال جست و از لطف قریحت و جودت ذهن و کمال استعداد در مدت پنج سال در آن علوم و فنون چندان احاطت یافت که مزیدى متصورّ نبود. و چون از تکمیل آنها خاطر بپرداخت در نزد محمود مساح که مردى فاضل و در فنون ریاضى سرآمد عصر و یتیمهء دهر بود و معاش خویش از کسب بقّالى میگذرانید فرش تلمذ بگسترد و از وى علم حساب و صناعت جبر و مقابله فراگرفت تا آنکه با استاد هم ترازو شد و در آن کمالات مقامى منیع یافت. سپس نزد اسماعیل زاهد که از افاضل فقهاى آن عصر بود به تحصیل علم فقه اشتغال ورزید و در نزد آن فقیه کامل طریقهء سئوال و وجوه اعتراض و جواب مُجیب را چنانکه عادت فقها بر آن جارى بود نیکو فراگرفت و چون در آن عصر ابوعبدالله ناتلى در فن ایساغوجى و صناعت منطق بمزید مهارت و فرط احاطت مسلّم بود، پدرش عبدالله آن دانشمند یگانه را بخانه برد و ابواب اکرام و احسان بر او بگشود و از او درخواست تا از مخزونات خاطر بر وى مبذول دارد پس آن حکیم فرزانه تعلیم و تکمیل آن مراتب را وجههء همت ساخت و ابوعلى به کتاب ایساغوجى شروع کرد.

آرامگاه امامزاده عبداله در همدان ، در وسط میدانی به همین نام واقع شده و مدفن دو امامزاده است، که پدر و پسر هستند، به نامه های : احمد (پدر) و عبدا... (پسر) ، ولی امامزاده به نام عبدالله شهرت یافته است.
این دو امام زاده عالیقدر ، علاوه بر کسوت سیادت و امام زاده بودن، از اعلام دین و پیشوایان بزرگ و ناشران علم و قسط، مربی نفوس و مجری حدود بوده اند و نسب تعدادی از رجال علم و تقوی، به این دو منتهی می شود. به هنگام تسلط قرامطه بر شهرهای غربی ایران (حدود 294 هجری) که مصادف با آغاز خلافت المقتدرباا... عباسی بوده، جناب احمد به شهادت می رسد. شجره نامه این دو بزرگوار به شرح زیر ذکر شده است:
" قتیل القامطه جناب احمد بن محمد ابن ابراهیم بن عبیدا... بن موسی الکاظم (ع) "

" جناب عبدا... بن احمد بن محمد بن براهیم بن عبیدا.. بن موسی الکاظم (ع) "

گنبد علویان  در چهار باغ علویان در نزدیکی میدان امام زاده عبدا… قرار دارد. بر اساس شناسنامه فنی بنا، این گنبد یکی از یادمانهای متعلق به اواخر دوره سلجوقیان در قرن ششم هجری است، که توسط خاندان علویان ابتدا به عنوان مسجد احداث شده است و سپس در دوره های بعد با ایجاد سردابی در زیر زمین ، به مقبره آن خاندان تبدیل گردیده است.

 علت نامگذاری این بنا به گنبد علویان این بوده است که در گذشته های دور دارای گنبد بوده، گر چه در اثر گذشت زمان، گنبد آن فرو ریخته است. از سوی دیگر، علاقه شدید مردم به سادات و دوستداران علی (ع) و مدفون بودن دو تن از احفاد خاندان علویان در این بنا، از دلایل دیگر آن بوده است.

متاسفانه از هویت دقیق مدفونین اطلاعات دقیقی در دست نیست. این اثر که یکی از شاهکارهای معماری و گچ بری بعد از اسلام در همدان است، طی شماره 94 در مورخه 15/10/1310 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

کلیسای انجیلی همدان بنایی است تقریباً مستطیل شکل که با مصالح لاشه سنگ به شیوه خشکه چین ساخته شده است. ورودی اصلی بنا در ضلع جنوبی جای دارد و به صورت پیش ورودی، دارای شیروانی است وبر روی دو ستون چوبی استوار، قرار گرفته است. درفضای داخلی، قسمت شمالی بنا برای اجرای مراسم مذهبی تخصیص یافته و دارای ورودی اختصاصی وجداگانه است. فضای
داخلی کلیسا دارای کلاف بندی های چوبی به صورت خرپاهای هلالی است که
شیروانی سقف به صورت شیب داربا ورقه های آن بر روی آن استوارشده است.این
کلاف بندی های چوبی از زیباترین مشخصه های تزیین بنا در فضای داخلی کلیسا
محسوب می شود. قدمت این کلیسا به اواخر دوره قاجاریه می رسد.بنابر روایاتی، این بنا توسط شخصی به نام رابی اسحاق (1964-1889) احداث شده است

حمام قلعه یکی از معدود زیباترین حمام‌های استان همدان است که با معماری ایرانی اسلامی در همدان واقع شده است . حمام قدیمی قلعه معروف به حمام حاج محمد سعید در یکی از محله‌های قدیمی و اصیل همدان به نام محله قلعه یا قاشق تراشان واقع در خیابان شریعتی قرار گرفته‌است. این حمام احتمالاً در اواخر دوره قاجار بنا شده است و دارای مساحتی حدود یک هزار و ۵۰۰ مترمربع است.

Bath Castle, one of the most beautiful baths in Hamedan province which is located with the Islamic Iranian architecture. Bath Castle or Hadj Mohammad Saeed Bath in Qashogh Tarashan parish located in Shariati street. The bathroom is probably built in the late Qajar period and is an area of ​​about a 1500 square meters.

 استیر. مؤلف قاموس کتاب مقدس آرد: استر یا هدّسه لفظ اوّل فارسى و بمعنى ستاره میباشد و لفظ دوم عبرانى و بمعنى درخت است و هر دو اسم دختر ابى‌جایل بود که در مملکت فارس تخمیناً 500 سال قبل از مسیح تولد یافت، و چون پدرش جهان را بدرود گفت، عموزاده‌اش مردخاى وى را بفرزندى پذیرفت و تربیت کرد، و چون اردشیر، وشتى ملکه را طلاق داد استر را برگزید و او بجاى وشتى ملکه شد و مورد عواطف شاهانه گردید و بدان واسطه مالیات قوم یهود که در آن وقت در ایران بسیار بود تخفیف یافت. استر بمرتبهء اعلى ترقى کرده بحدى اقتدار یافت که قوم خود را از بلاى قتل عام برهانید و یهود روز فوریم را بیادگارى آن خلاصى تا امروز در کمال دقت نگاه میدارند و بگمان برخى شوهر استر همان «زرکسیز» یونانیان است. رجوع به صحیفهء استر شود – انتهى.
کیرش پسر اخشنو (ظ: اخشویرش) بود، و مادرش استر نام بود، از بنى‌اسرائیل و دین توریت داشت، و بفرمان دانیال کار کردى. (مجمل التواریخ و القصص ص 214). مرحوم پیرنیا در ایران باستان آورده است: در کتاب استر (از تورات) (باب 1 – 10) حکایتى راجع به خشیارشا ذکر شده، که مضمون آنرا درج میکنیم. سابقاً این حکایت را راجع بدربار اردشیر درازدست میدانستند و حالا هم بعضى که در اقلیّت‌اند، تردید دارند در اینکه حکایت مزبور راجع به خشیارشا است یا اردشیر مذکور، ولى اندک دِقّتى ثابت میکند، که راجع به خشایارشا است، زیرا در توریة اسم اردشیر اول و دوّم یعنى اردشیر درازدست و باحافظه را اَرْتَه‌خشثتا ضبط کرده‌اند، که با جزئى تصحیحى همان اَرتَه‌خشثراى کتیبه‌هاى این شاهان است، و اگر این حکایت راجع به اردشیر درازدست بود، همین اسم را مینوشتند، نه اَخشورش که مصحّف خشایارشا میباشد و از خود اسم اخشورش پیداست، که با وجود اینکه تصحیف شده، به خشیارشا خیلى نزدیکتر از اَرتَه‌خَشَثتا میباشد. از این نکته گذشته از رفتار شاه در این حکایت بخوبى دیده میشود، که صفات خشیارشا را توصیف کرده‌اند نه احوال خلف او را. بهرحال این است مضمون حکایت مذکور: «در زمان سلطنت اَخشورِش، این واقعه روى داد». این همان اَخشورِش است، که از هند تا حبش بر صدوبیست‌وهفت ولایت سلطنت میکرد. پادشاه مزبور در سال سوم سلطنت خویش، وقتى که بر کرسى دارالسلطنهء شوش نشسته بود، ضیافتى براى جمیع سروران و خادمان خود بر پا کرد. تمام بزرگان پارس و ماد از امراء و سروران ولایات در حضور او بودند و شاه در مدت مدید یکصدوهشتاد روز جلال و عظمت دربار خود را نشان میداد. بعد از انقضاى آن روزها، پادشاه براى تمام کسانى که در دارالسلطنهء شوش از خرد و بزرگ بودند، ضیافت هفت‌روزه در باغ قصر بر پا کرد. پرده‌ها از کتان سفید و لاجورد با ریسمانهاى سفید و ارغوان در حلقه‌هاى نُقره بر ستونهاى مرمر سفید آویخته و تختهاى طلا و نقره بر سنگفرشى از سنگ سماق و مرمر سفید و دُرّ و مرمر سیاه نهاده و ظروف زرّین، که به انواع اَشکال ساخته شده بود، از آشامیدنیها مملُوّ و شرابهاى ملوکانه برحسب کرم پادشاه فراوان و آشامیدن برحسب قانون معین، تا کسى بر کسى تکلف نکند، زیرا پادشاه دربارهء همهء بزرگان خانه‌اش چنین امر فرموده بود که هر کس موافق میل خود رفتار کند و وَشْتى‌ء ملکه نیز ضیافتى براى زنان خانهء خسروى اخشورش بر پا کرده بود. در روز هفتم، چون پادشاه از نوشیدن شراب سرخوش شد، هفت خواجه‌سرا یعنى مِهومان، بِزَثا، حربونا، بگشا، اَبگشا، زِى‌بَژ و کرکس را، که در حضور اخشورش خدمت میکردند، فرمود که وَشْتى‌ء ملکه را با تاج ملوکانه بحضور پادشاه آرند، تا زیبائى او را بمردم و سروران نشان دهد. زیرا ملکه نیکومنظر بود. اما وشتى نخواست بمجلس شاه درآید. پس پادشاه بسیار خشمناک شد و بهفت نفر سروران پارس، که بینندگان روى ملک و صدرنشین و بوقایع زمانهاى گذشته آگاه بودند، گفت موافق قوانین، با وَشْتى‌ء که از فرمان من

هگمتان نامى است که مادها به پایتخت خود یعنى همدان کنونى داده‌اند.  راجع به هگمتانه لازم است گفته شود: اول دفعه‌اى که اسم این محل در کتیبهء تیگلات‌پالسر یا تیگلات‌پیلسر-  اول در حدود 1100 ق . م. آمده است این پادشاه آسور اسم آن را امدانه ذکر کرده. در کتیبه‌هاى هخامنشى اسم این شهر را هگمتان نوشته‌اند ولى بعضى تصور مى‌کنند که هنگمتان تلفظ مى‌شده. هردوت اسم آن را اگباتان ضبط کرده است. بنابراین تاریخ شهر مزبور تا قرن یازدهم ق . م. صعود مى‌کند و در میان شهرهاى قدیم که اکنون هم ایستاده‌اند نظایر همدان نادر است و تاریخ بناى رم هم‌چنانکه معلوم است از اواسط قرن هشتم ق . م. بالا نمیرود. همدان در پاى کوه الوند واقع و کوه مزبور از سنگ خاراست. مورخان ارمنى و اخیراً راولینسن انگلیسى عقیده داشتند که اگباتانِ هردوت، همدان کنونى نیست و محل پایتخت قدیم ماد را باید در تخت‌سلیمان امروز، در 25فرسنگى دریاچهء ارومیه از طرف جنوب شرقى، جستجو کرد. ولى دمرگان که حفریات شوش را اداره میکرد شخصاً تحقیقاتى به عمل آورده و ثابت کرده که اگباتان هردوت همان محل همدان امروزى است و از برآمدگى‌هاى زمین و تپه‌ها جاهاى هفت قلعه قصر همدان را تشخیص داد. (از ایران باستان پیرنیا صص178–179). شهرستان همدان یکى از شهرستانهاى استان پنجم و از بزرگترین شهرستانهاى ایران است. شمال آن حوزهء شهرستانهاى بیجار و زنجان، خاور شهرستان قزوین، جنوب خاورى شهرستان اراک و ساوه، جنوب تویسرکان و ملایر، و باختر آن شهرستانهاى کرمانشاهان و سنندج است. هواى بخش‌هاى این شهرستان به نسبت پستى و بلندى متفاوت و در دره‌هاى الوند و دیگر نقاط مرتفع سردسیر است.

باباطاهر در دوبیتى «الف قدم که در الف آمدستم» خود را یکى از آن بزرگان معرفى کرده است. البته مبدء این حساب هزار سال را نباید منحصراً تاریخ هجرى دانست زیرا خاقانى در قرن ششم بگذشتن آن اشارت کرده است، و چون از تاریخ هجرى بگذریم متوجه تاریخ میلادى میشویم. با مختصر حسابى کشف مى‌شود که اول دسامبر سال 1000 مسیحى با آغاز محرم 391 ه‍ . ق. مصادف بوده است از این قرار تولد بابا در الف میلادى و در سال 390 یا 391 ه‍ . ق. واقع شده و از این تاریخ تا عبور طغرل از شهر همدان (1055 و 1058 م.) پنجاه و پنج یا پنجاه و هشت سال میشود.
کراماتى که از بابا نقل میکنند در افواه بسیار است ...لکن باید گفت که قصهء فرورفتن وى در حوض آب منجمد براى کسب علوم ظاهراً توجیهى است که از عبارت «امسیت کردیاً و اصبحت عربیا» کرده‌اند و این عبارت در مقدمهء مثنوى به ابن اخى ترک ارومى ملقب به حسام‌الدین که مولوى کتاب خود را باستدعاى او مدون کرده منسوب است و در نفحات‌الانس جامى آن عبارت را به ابوعبدالله بابویى منتسب کرده‌اند و قصهء ترسیم بابا شکل نجومى را در روى برف و حل مشکل خواهرزادهء منجم خود همچنین منسوب به باباافضل کاشانى است. قبر باباطاهر در سمت غربى شهر همدان و امروز طوافگاه اهل دل است. (مقدمهءدیوان‌باباطاهر چ وحید دستگردى بقلم رشید یاسمى چ 3 تهران 1331 ه‍ . ش.). مؤلف نزهة‌القلوب آرد: همدان از اقلیم چهارم است... و در او مزارات متبرکه مثل قبر حافظ ابوالعلاى همدانى و باباطاهر دیوانه و شیخ عین‌القضاة و غیره. (نزهة القلوب چ لیدن ج 2 ص 71). بعضى نظر به این دوبیتى که به باباطاهر منسوب است او را شیعى اثناعشرى میدانند:
از آنروزى که ما را آفریدى
به غیر از معصیت چیزى ندیدى
خداوندا به حق هشت و چارت
ز مو بگذر، شتر دیدى ندیدى.